o stronie i o mnie ] [ terytorium ] krajobraz a historia ] sieć ulic na tle osiedli ] spacer ulicami Żegrza ] szkoła ] wędrówka szlakiem kościołów i kapliczek ] transport kolejowy i komunikacja ] literatura pomocna przy opisie Żegrza ] kontakt i księga gości ]

 

Terytorium


››Informacje ogólne
››Kontekst historyczny
››Kontekst funkcjonalny
››Dawne dzielnice

 

 

Informacje ogólne

Obecnie obszar żegierski utożsamiany jest z osiedlami: Polan, Stare Żegrze i Orła Białego. W rzeczywistości jednak teren dawnego, włączonego do Poznania w 1940 r. jako wieś przymiejska, Żegrza (Niemcy wprowadzili nazwę Bamberg, wcześniej na krótko Schekendorf) był większy. Granica pozostawała nieco płynna, a Żegrze sąsiadowało z Ratajami, Chartowem, Franowem, Garaszewem, Minikowem, Starołęką Małą. W otaczających - oczywiście praktycznie z wyjątkiem Rataj i Chartowa - dzielnicach do dziś zachowała się zabudowa podobna do tej, jaką kiedyś spotykało się szerzej na Żegrzu.

 

Granice były częściowo naturalne. Np. dział między Ratajami a Chartowem wyznaczała Piaśnica (zwana też Kanałkiem), a - podążając od zachodu - mniej więcej za obecnymi pawilonami handlowymi na os. Oświecenia przebiegał Rów Obrzycki oddzielający zasadniczo Żegrze od Rataj. Wzdłuż rowu, po stronie Rataj biegła ul. Katowicka. Dziś na mapach widoczny jest odcinek tej ulicy od skrzyżowania z Milczańską do os. Oświecenia. Tak naprawdę jest to jednak droga gruntowa, której w dodatku zmieniono i znacznie skrócono bieg. Dawna Katowicka dochodziła, ale pod innym kątem niż obecna ul. Śremska, do skrzyżowania Ostrowskiej i Wioślarskiej (niewielki zakręt na obecnej ul. Piłsudskiego), a na dzisiejszy teren os. Oświecenia wybiegała z innego miejsca. Krótki odcinek Katowickiej zachował się jeszcze we fragmencie żwirowej drogi dla pieszych za kościołem na os. Bohaterów II Wojny Światowej.

 


Fragment dawnej Katowickiej przy os. Bohaterów

 

O granicach decydowała również cała sieć ulic, na dawnych planach da się przeprowadzić ich dział. Rataje były rozszerzoną ulicówką, Żegrze w XX w. wielodrożnicą, wsią rozgałęziającą się. W 1925 r. do Poznania włączono Starołękę Małą i Rataje. Żegrze znalazło się jeszcze poza miastem. Granicę ratajsko-żegierską można więc również wyznaczyć, sięgając po mapy Poznania z lat 1926-1940. Główna trudność wiąże się jednak z innym przebiegiem ulic wtedy i współcześnie.

 

 


Również fort II leży na Żegrzu

 

Biorąc to wszystko pod uwagę, dokonałem wielu wizji lokalnych, odkrywając nie zaznaczane na ogół na współczesnych planach bądź pozostawiane bez nazw fragmenty dawnych ulic. Są to wspomniane pozostałości Katowickiej, fragment Obodrzyckiej na os. Orła Białego, dawny przebieg Dziadoszańskiej przy granicy Żegrza i Franowa, część ul. Doleńskiej dochodząca do Rzeczańskiej, ul. Byteńska.

 

Kontekst historyczny

 

Bieg dawnych granic niełatwo wyznaczyć na współczesnych mapach Poznania, a jeszcze trudniej w rzeczywistości. Historycznie rzecz biorąc, do Żegrza trzeba zaliczyć obszar od zbiegu ulic Katowickiej i Milczańskiej (wraz z gospodarstwami przy ostatniej ulicy) w stronę osiedla Lecha, razem zresztą z terenem tego osiedla i przylegającym do Trasy Katowickiej małym parkiem, gdzie krótko w l. 1939-73 istniał cmentarz i kaplica; os. Stare Żegrze i Orła Białego; tereny między tym ostatnim osiedlem a Piaśnicą i torami kolejowymi we Franowie; ogrody, pola i zakłady przemysłowe przy ul. Obodrzyckiej i Sarbinowskiej; fort II; nieużytki w miejscu dawnej Wagrowskiej niedaleko Starołęki; os. Polan z ul. Chyżańską i Morzyczańską, wschodnią część os. Oświecenia; teren, na którym jest położony kościół na os. Bohaterów II Wojny Światowej (wraz ze skrawkami tego osiedla) oraz część os. Armii Krajowej. Tam, gdzie kościół, mniej więcej zaczynała się tzw. Mała Azja.

 


Żegrze i okolice na planie z 1935 roku

 

 

Kontekst funkcjonalny

 

Funkcjonalnie poza osiedlami: Polan, Stare Żegrze i Orła Białego ku Żegrzu ciąży część os. Oświecenia oraz ul. Morzyczańska podlegające parafii Najświętszej Bogurodzicy Maryi na Starym Żegrzu. Osiedla Żegrze. Mieszkańcy Ślężańskiej, Obodrzyckiej i nowych ulic w ich pobliżu należą do parafii św. Mateusza na os. Orła Białego, co również wpływa na poczucie związków z dzielnicą. Os. Lecha, choć powstało na łąkach i pastwiskach Żegrza, jest dziś ściśle związane z Chartowem. Wynika to głównie z przeprowadzenia Trasy Katowickiej i zatarcia naturalnych szlaków komunikacyjnych. Pozostałe skrawki zintegrowane są częściowo z Żegrzem, częściowo z sąsiednimi dzielnicami. W południowo-wschodniej części Żegrza ma powstać centrum logistyczne. Oznaczono je wstępnie jako Franowo, uznając, że nazwa "Żegrze" byłaby zbyt trudna do wymówienia przez cudzoziemców.

 

Dawne dzielnice

 

Na Żegrzu co najmniej od pocz. XX w. używano nazewnictwa dla mniejszych obszarów. Do dziś można się z nim zetknąć, chociaż funkcjonuje ono we wspomnieniach, nie odnosząc się (z wyjątkiem Forów) do współczesnych realiów.

Tam mniej więcej, gdzie obecnie przebiega Trasa Katowicka, między Inflancką a Chartowem, znajdowały się Glapie Doły. Tutaj wydobywano niegdyś iły pstre wielkopolskie, teren obfitował więc w zagłębienia, był też nieuporządkowany, stanowiąc siedlisko pospolitych gatunków roślin i zwierząt ('glapa' = w gwarze wielkopolskiej 'wrona').

Obszar położony w połowie współczesnej drogi dla pieszych między kościołem Najświętszej Bogarodzicy Maryi a ul. Inflancką nazywano ze względu na wypływające tam źródło wody oraz pobliskie kanały nawadniające i odwadniające Zdrojkami lub Zdrojami.

Teren z drugiej strony, między kościołem NBM a szkołą podstawową nr 64 przy obecnej ulicy Żegrze, zwano Ogorkiem. Jest to najwyżej wzniesiony fragment Żegrza, sądzę zatem, że nazwa oznacza pagórek.

Okolice dzisiejszego kościoła św. Mateusza nazywano z powodu kilku rosnących tam drzew iglastych Świerkami.

Mniej więcej między tym kościołem a obecnym skrzyżowaniem Żegrza i Inflanckiej znajdowały się Niwy. Geneza nazwy jest prosta – wiąże się z kształtem pól, który był dodatkowo, zważywszy na opadający w tym miejscu teren, dobrze widoczny z daleka.

Część Obodrzyckiej niedaleko os. Orła Białego do dziś bywa nazywana Forami. ‘For’ to wielkopolski wariant wyrazu ‘fort’, W pobliżu znajduje się fort II, trudno więc tę ostatnią nazwę zaliczyć do ściśle topograficznej.

 

Dziś zanikają dawne nazwy, brak jest też centrum dzielnicy na obecnym os. Stare Żegrze. Nazwa nadana osiedlu na pocz. l. 90-tych upamiętnia dawne Żegrze, chociaż na pewną ironię zakrawa fakt, że po wyburzeniu większości domów jednorodzinnych, blokowisku dano nazwę "starego". Już bardziej właściwa wydawałaby się nazwa: osiedle Nowe Żegrze.

 

 

Tutaj znajdziesz plan Poznania i Żegrza

 

• Wstecz • Strona główna • Dalej •