o stronie i o mnie ] terytorium ] krajobraz a historia ] sieć ulic na tle osiedli ] [ spacer ulicami Żegrza ] szkoła ] wędrówka szlakiem kościołów i kapliczek ] transport kolejowy i komunikacja ] literatura pomocna przy opisie Żegrza ] kontakt i księga gości ]

 

Spacer ulicami Żegrza

››spis opisywanych ulic

 

Ogólne informacje o dawnym budownictwie na Żegrzu

 

Przed powstaniem żegierskich osiedli wyburzono w l. 1981-1991 wiele znajdujących się na tym terenie starych domów. Taki los dotknął zwłaszcza budynki stojące w centrum Żegrza przy ul. Ostrowskiej, Dziadoszańskiej, Byteńskiej, Doleńskiej i Rzeczańskiej. Żegrze i tak miało odrobinę szczęścia - mimo wszystko późniejsze plany architektów, a w niektórych przypadkach upór właścicieli domów i potem zmiana ustroju oszczędziły wiele domostw. Przetrwała mniej więcej połowa dawnej zabudowy, podczas gdy na Ratajach starych domów prawie dziś nie ma.

 

Co pozostało?

 

Na Żegrzu zachowała się większość domów w dolnej części Milczańskiej. Przy tej ulicy widać także pozostałości zabudowań gospodarczych. Między os. Powstań Narodowych a Polan przetrwały budynki na Chyżańskiej, Morzyczańskiej i Piłsudskiego. Za os. Orła Białego ostała się zabudowa ul. Ślężańskiej. Pojedyncze domy szczęśliwym trafem znajdują się także do dziś przy innych ulicach Żegrza. Część budynków powstała pod koniec lat 30-tych po wielkim kryzysie (1929-35).

Do dziś przetrwało ok. 50 dawnych domów. Cały czas trwa też ruch budowlany - niektóre domostwa są wyburzane, powstają inne. Domy na Starym Żegrzu mają dziś administracyjnie adresy osiedlowe, pozostałe - uliczne.

 

Poniżej opisuję alfabetycznie istniejące do dziś ulice dawnego Żegrza. W spisie są dwa wyjątki. Ulica Byteńska nie jest już na zaznaczana na mapach. Ul. Żegrze jest nowoczesną arterią, której bieg tylko w bardzo ogólnym zarysie pokrywa się z częścią Obodrzyckiej i Weleckiej.

Pokazuję ogólne usytuowanie na tle zabudowy kapliczek, ale dokładniej piszę o nich na odpowiedniej podstronie.

 

 

Byteńska

 

Zachowała się po niej piaszczysta droga. Ostatnie zabudowania zburzono tutaj na pocz. l. 90-tych. Do tego czasu funkcjonowała piekarnia Romana Strickego. Mniej więcej naprzeciwko niej ocalała kapliczka św. Rocha.

  Byteńska schodziła w dół ku Ratajom, fragment jej dawnego biegu w dolnej części poświadcza starodrzew między os. Polan a ul. Morzyczańską.

Obecnie na Byteńskiej kładziona jest nawierzchnia z płytek. Prawdopodobnie zostanie też reaktywowana, nie istniejąca formalnie od kilku lat, a funkcjonująca jedynie obiegowo, nazwa ulicy.

 


Byteńska w r. 1978, na tle ogrodu  widać kapliczkę św. Rocha
(fotografował Edward Szuman)

 

Chyżańska

 

Ulica jest mała i krótka. Po jednej z jej stron stoi kilka domów z niewielkimi ogrodami. Kawałek dalej znajdują się nieużytki, zabudowania przemysłowe i składowisko betonu.

 


Chyżańska w pełni, w oddali kościół  na os. Bohaterów II Wojny Światowej

 

Doleńska

 

Niegdyś była to ulica odchodząca od Byteńskiej w stronę, gdzie obecnie stoi kościół NBM i dalej zakręcająca do Rzeczańskiej. Dziś trudno odtworzyć bieg całej Doleńskiej, ostał się przy niej tylko jeden dom. Informacji o przebiegu ulicy w pobliżu Rzeczańskiej dostarcza drzewostan. Odcinek Doleńskiej jest wciąż zaznaczany na współczesnych planach Poznania.

 


Jedyny dziś zachowany dom przy ul. Doleńskiej

 

Dziadoszańska

 

Zaczynała się niegdyś kawałek za skrzyżowaniem Rzeczańskiej, Milczańskiej i Ostrowskiej. Dziś bieg tej ulicy zauważa się dopiero za wysokościowcem na os. Orła Białego. Już za Kurlandzką stoją trzy stare domy. W głębi usytuowały się hale i magazyny. Dziadoszańską przed wojną można było dostać się aż do Pokrzywna, ślady tych dalszych fragmentów traktu również są widoczne.

 


Dziadoszańska na os. Orła Białego

 

Gołężycka

 

Formalnie istnieją dziś jej dwie części. Na os. Stare Żegrze nazwa zachowała się na niewielkim fragmencie ulicy, która de facto leżała w nieco innym miejscu niż obecnie. Parafia powstała na terenie gospodarstwa Marcina Szymkowiaka.

Trudno odtworzyć dalszy odcinek Gołężyckiej do skrzyżowania z Obodrzycką. Droga nie miała solidnej nawierzchni, dziś można by ją ewentualnie odnaleźć, kierując się układem drzewostanu między os. Orła Białego a okolicami ul. Falistej. Ten fragment ulicy zniknął przede wszystkim, dlatego że część terenu zajęła piekarnia (obecny Fawor).

Dobrze widoczny jest natomiast fragment Gołężyckiej od Obodrzyckiej do Warownej. W oddali widać dom. Kolejny odcinek - zaczynający się jeszcze przed Warowną - omawianej ulicy należy już do Minikowa.

 


Gołężycka w r. 1987 - fot. Henryk Szymański

 

Milczańska

 

Milczańska jest jedną z lepiej zachowanych ulic dawnego Żegrza. Zaczyna się za niegdysiejszą granicą z Ratajami, a kończy przy ul. Piłsudskiego. Na planie Poznania mamy dziś dwie Milczańskie - tak, jak dwie Gołężyckie. Całkiem niedawno można było odtworzyć bieg całej ulicy, dziś między jej obydwoma częściami działa salon samochodowy.

 


Wesołe miasteczko przystawało przy Milczańskiej do początku l.90

 

 

Jeszcze w l. 80-tych przy Milczańskiej mieszkał pasterz, który – jak twierdzono – dodawał ulicy kolorytu, a nierzadko pojawiał się z kozami na boisku po drugiej stronie Trasy Katowickiej. Samą ulicę przecinały wtedy tory kolejowe. Nieco dalej często przyjeżdżało wesołe miasteczko. Milczańska w dolnej części była żwirowana. Ostatnio zyskała nową nawierzchnię, a między dawne domostwa wkomponowano bloki. Wśród starego otoczenia przetrwał wiatrak typu holenderskiego (na zdjęciu poniżej) zbudowany w r. 1910, m. in. z części niemieckich. Wiatrak pełnił dwojaką funkcję: wytwarzał energię elektryczną na potrzeby gospodarstwa ogrodniczego i regulował nawadnianie.

 


Tutaj kończy się Żegrze od strony Milczańskiej

 

Morzyczańska

 

Niewielka ulica, na której można poczuć dawny klimat żegierski. Ocalało tutaj kilka typowych dla Żegrza domów z niewielkimi ogrodami, nawierzchnia jest żużlowa, do tego nie zauważa się bliskiego sąsiedztwa bloków. Niestety otoczenie nie jest uporządkowane.

 


Rzut oka na Morzyczańską.
Oby udało się uratować przed rozbiórką pierwszy dom

 

Obodrzycka

 

Do pocz. l. 80-tych zaczynała się tam, gdzie dziś znajduje się skrzyżowanie Piłsudskiego i Żegrza. Wybiegała na prawo, częściowo tak, jak teraz ulica Żegrze i przebiegała obok szkoły nr 64 na obecnym os. Orła Białego.

 


Ten chodnik na os. Orła Białego to dawniej fragment Obodrzyckiej

 

Obodrzycka była niegdyś główną drogą prowadzącą do fortu II. Tę ulicę łatwo na omawianym odcinku odtworzyć, zamieniono ją bowiem w szeroki chodnik, przez który zresztą przeprowadzono blok... Przy pętli linii 74 wyłania się jednak już dalszy przebieg dawnej ulicy, także - aż do skrzyżowania z Kurlandzką - w formie rozłożystego trotuaru. 

Od krzyżówki z tą ostatnią ulicą Obodrzycka zachowała aż do Starołęki dawny przebieg. Stoi tutaj kilka domów otoczonych ogrodami, na granicy z Garaszewem, Minikowem i Starołęką zachowały się resztki pól. Z boku przycupnęła szkółka jeździecka. Nieco dalej znajdują się niewielkie zakłady przemysłowe, hurtownie, magazyny i fabryka gumy Wrigley.

 


Kolejny podobny fragment, w pobliżu ul. Żegrze

 

Piłsudskiego (Ostrowska)

 

Była to najważniejsza ulica dawnego Żegrza i przecinała całą dzielnicę: od Rowu Obrzyckiego aż do Franowa. Dopóki nie zbudowano w II poł. l. 70-tych ul. Krzywoustego tędy wiódł główny szlak w kierunku Kalisza i Ostrowa. Ulica została w l. 30-tych wyłożona kostką bazaltową (zachowała się na tym odcinku Ostrowskiej, który dziś nazywa się Pleszewską), miejscami rozszerzona na poboczach kocimi łbami. W l. 60-tych ulicę wyasfaltowano.

  Podczas budowy Trasy Katowickiej w l. 1975-77 Ostrowską poszatkowano. Co prawda jej żegierski odcinek zachował się w całości, ale droga jest dziś na odcinku od Rzeczańskiej do Ślężańskiej praktycznie nieprzejezdna (z wyłączeniem wjazdów na os. Stare Żegrze i Orła Białego).

  Ze względu na poprzecinanie ulicy i powstanie jej kilku odcinków część dawnej Ostrowskiej idącą Żegrzem oraz kawałek Wioślarskiej na Ratajach oznaczono na pocz. l. 90-tych jako ul. Józefa Piłsudskiego.

 


Kamienice przy Piłsudskiego.
 


Podwórze tych kamienic

 

 

Między Chyżańską a Morzyczańską zachowało się kilka starych domów. Kawałek dalej znajdują się dwie kamienice. Prawa pochodzi z pocz. XX wieku, lewa, mająca dodatkowo w podwórzu zabudowania dla służby, z lat 30-tych. Tuż za tymi budynkami przechodził do r. 1991 tor kolejowy.

Kolejny stary budynek stoi dopiero za skrzyżowaniem z Inflancką, formalnie umieszczony jest on jednak przy Rzeczańskiej. Dalej, po lewej można zauważyć zbudowany w l. 70-tych pawilon handlowy, dziś siedzibę apteki.

Przebieg Ostrowskiej na obecnym os. Orła Białego łatwo odtworzyć na podstawie - podobnie jak w przypadku Obodrzyckiej - szerokiego trotuaru. Ulica zresztą jest ciągle zaznaczana na mapach.

Przy skrzyżowaniu ze Ślężańską widać sporych rozmiarów dom z l. 30-tych.  Już za Kurlandzką można dostrzec fragment Ostrowskiej urywający się przy Trasie Katowickiej. Ostrowska służyła przez krótki czas jako droga dojazdowa do Krzywoustego - od zbudowania tej trasy do pocz. l. 80-tych.

 

 

Rzeczańska

 

Dawniej łączyła się z Obodrzycką, a ze względu na ważność traktu wiodącego w stronę fortu miała przez wiele lat brukowaną nawierzchnię. Bruk dotrwał do pocz. l. 90-tych, kiedy został zastąpiony katarzynką.

Ulica zachowała prawie całkowicie swój przebieg. Ostały się trzy piękne domy, jeden z nich z 1907 r., kapliczką, inny z fragmentem ogrodu, sąsiadującego z niegdysiejszą piekarnią przy ul. Byteńskiej.

Drugi ocalały dom został zbudowany w r. 1927 i do II wojny pozostawał w rękach rodziny Stefanowskich, a po wojnie poprzez małżeństwo ich córki stał się własnością Chmielewskich.

Kolejny budynek należał do rodziny Rzyminiaków. Mieli oni również, już dziś nie istniejącą, stojącą obok małą kamienicę.

   


Dom Rzyminiaków

 

Kolejny budynek należał do rodziny Rzyminiaków. Mieli oni również, już dziś nie istniejącą, stojącą obok małą kamienicę.

Kawałek dalej na dawnym skrzyżowaniu Rzeczańskiej i Pyrzyczańskiej stoi kapliczka św. Wawrzyńca.

 


Jeden z najładniejszych domów na Żegrzu- Stefanowskich,
a później Chmielewskich, w oddali widoczny dom Piechowiaków.
Po lewej urządzenie nawadniające
 

 

Sarbinowska

 

Znajduje się na skraju Żegrza, w pobliżu Garaszewa. Sąsiaduje ze zbudowanym w latach 1878-82 fortem II i schronami. Ulica nie jest zabudowana, pozostaje drogą gruntową, mając z jednej strony tereny przylegające do Obodrzyckiej, a z drugiej porastający fortyfikacje niewielki las.

 


Na Żegrzu są i takie zakątki

 

Do pocz. l. 90-tych skrajem Sarbinowskiej szedł tor kolejowy. Na granicy z Garaszewem znajdują się pola. Dalsza część Sarbinowskiej wchodzi na teren Minikowa.

 


Zbliżamy się do fortu

 

Ślężańska

 

Na Ślężańskiej daje się wyczuć klimat dawnego Żegrza. Mieszkańcy pielęgnują tradycyjne więzi sąsiedzkie, przechowują i potrafią przekazać historię swej dzielnicy. Zachowało się tutaj kilkanaście starszych i nowszych budynków oraz fragmenty ogrodów. Część domów została zburzona i zastąpiona zabudową szeregową. Bardzo zmieniło się najbliższe otoczenie – od strony dzisiejszego osiedla Orła Białego ubyła ulica Lubuszańska, po prawej przybyła ulica Pyrzyczańska. Stare domy wychodzą teraz ponadto na tył olbrzymiego bloku.

Ulicę wytyczono w latach 30-tych XX w. na gruntach należących do rodziny Paetzów, a później ks. dra Karola Mazurkiewicza, proboszcza parafii św. Jana za Murami, ówczesnego kościoła Żegrza. Za pieniądze ze sprzedaży ziemi wystawiono obok świątyni dom parafialny.

Parcele wykupiły rodziny z Żegrza, jak również spoza niego. Rozwój budownictwa na tym terenie zintensyfikował się po r. 1935, co wiązało się z wychodzeniem z wielkiego kryzysu.

Od czasów wojennych wprowadzano po kolei cywilizacyjne udogodnienia. Podczas okupacji ulicę zelektryfikowano. Później mieszkańcy ulicy wiele prac wykonywali społecznie – w l. 60. założyli chodnik, 70. kanalizację. W l. 80. doprowadzono gaz, a w 90. położono asfalt na niewielkim odcinku.

Kolejne plany udało się zrealizować dzięki przewodniczącemu Rady Osiedla Żegrze, Aleksandrowi Wentlandowi oraz radnym, m. in. odpowiedzialnemu za sprawy komunikacyjne na Żegrzu, Marcinowi Rutkowskiemu. Po wielu staraniach przyszła pora na wykonanie nawierzchni na całej ulicy, zapewnienie wygodnego dojazdu do domostw, a także poprawienie estetyki: wyasfaltowaną Ślężańską otwarto uroczyście 19 listopada 2003 r.

 


Najwięcej domów zachowało się na Ślężańskiej

 

Wiatraczna

 

Niegdyś przebiegała przez teren obecnego os. Lecha. Nazwa ulicy ma ścisłe uzasadnienie - stał tutaj drewniany wiatrak Stanisława Jankowiaka. Ze względu na zmianę form produkcji rolnej (warzywa kosztem zbóż) funkcjonowanie wiatraka stawało się coraz mniej opłacalne i jego działalność została w r. 1936 zawieszona, tym bardziej że wielu żegierskich gospodarzy miało własne urządzenia do przetwarzania zboża. Podczas wojny Niemcy urządzili w wiatraku punkt obserwacyjny. Konstrukcję budowli nadwerężyli żołnierze radzieccy, po wojnie wiatraka nie przywrócono już do stanu świetności, choć jego zasadnicza część istniała jeszcze przez kilka lat.

  W pobliżu ul. Wiatracznej funkcjonowała żwirownia. Do powstałych po wydobyciu żwiru dołów trafiały m. in. odpady z fabryki papieru na Malcie.

 


Wiatrak żegierski w r. 1947
(fotografia ze zbiorów Heleny Owsianowskiej)

 

Żegrze

 

Ulica powstała w l. 80-tych, nosząc początkowo nazwę Jedności Słowiańskiej. Zanim zbudowano dwupasmówkę z torowiskiem tramwajowym, trzeba było wykonać mający kilkaset metrów długości, a kilka metrów głębokości wykop, by różnice poziomów na nowej trasie nie były zbyt duże.

 


"Wydrążona" ul. Żegrze, a kawałek dalej SP nr 64

 
 

 

Spis opisywanych powyżej ulic:

   
  Byteńska
Chyżańska
Doleńska
Dziadoszańska
Gołężycka
Milczańska
Morzyczańska
Obodrzycka
Piłsudskiego (Ostrowska)
Rzeczańska
Sarbinowska
Ślężańska
Wiatraczna
Żegrze

Tutaj znajdziesz plan Poznania i Żegrza

 

• Wstecz • Strona główna • Dalej •