o stronie i o mnie ] terytorium ] [ krajobraz a historia ] sieć ulic na tle osiedli ] spacer ulicami Żegrza ] szkoła ] wędrówka szlakiem kościołów i kapliczek ] transport kolejowy i komunikacja ] literatura pomocna przy opisie Żegrza ] kontakt i księga gości ]

 

 

Krajobraz a historia

 

Żegrze po raz pierwszy wzmiankowane jest w dokumencie lokacyjnym Poznania z 1253 r. Najprawdopodobniej osada istniała już kilka wieków wcześniej. Tereny pod uprawę i zabudowę zostały wybrane bardzo trafnie: na wzniesieniu, miejscami dobrze nawodnione – z rozwiniętym górnym poziomem wodonośnym, w sąsiedztwie strumieni i strug; miejscami suche.

 

Ta górna, zasadnicza część Żegrza sytuuje się na wysokości 75-80 metrów n. p. m. Fragment terenu położony jest jeszcze kilka metrów wyżej. Część dolna, zasiedlana dopiero w XX w., wcześniej z samymi, idącymi po stoku polami, sięga w najniższym miejscu 65metrów n.p.m.

 

Z sieci wodnej do dziś pozostała na skraju Żegrza Piaśnica, zwana też niegdyś Żegrzynką lub Kanałkiem. Obrzycę (Rów Obrzycki) oddzielającą Żegrze od Rataj zasypano na początku l. 70 XX w. Obrzyca rozgałęziała się w okolicach dolnej części ul. Milczańskiej i łączyła – przynajmniej po obfitych opadach – od końca XIX w. ze stawem przy obecnej fabryce papieru na terenie Malty (Maltanowa).

 

Kilka stawów istniało na samym Żegrzu. Powstawały one, podobnie jak ten XIX-wieczny na Malcie, w miejscu dawnych wyrobisk. Stawy zaczęto zasypywać w dwudziestoleciu międzywojennym. Niewielkie oczka wodne znajdowały się: przy drodze do Pokrzywna (ul. Dziadoszańska), w sąsiedztwie szkoły przy ul. Ostrowskiej (dziś teren os. Polan), na tzw. Ogorku (obszar między kościołem NBM a os. Orła Białego) i w pobliżu ul. Rzeczańskiej.

 

Ostatni ze stawów można by nazwać jeziorem – choć niewielki, był faktycznie zasilany wypływającymi na powierzchnię wodami podziemnymi. To miejsce wypływu usytuowane w pobliżu obecnej ul. Inflanckiej i środkowej części os. Stare Żegrze nazywano Zdrojami. Jeszcze do l. 70 mała struga przebiegała pod ul. Rzeczańską w pobliżu kapliczki św. Wawrzyńca.

 


Okolice ul. Milczańskiej

 

Żegrze liczące tuż przed II wojną światową ok. 2 tys. mieszkańców było wsią o oryginalnym kształcie. Najprawdopodobniej ze względu na ważność traktu prowadzącego z Poznania do Kórnika i Środy, jego usytuowanie z boku pierwotnej osady, a także z uwagi na wtórne osadnictwo po wojnie północnej (1700-1721) centrum miejscowości zaczęło się przesuwać. Aż do XVIII w. wieś miała kształt okolnicy (przestrzeń ograniczona, stosując nazwy wprowadzone po r. 1945, ulicami: Rzeczańską, Byteńską, Doleńską, Pyrzyczańską). Późniejsze, aż do ostatnich lat przed wyburzeniem domów, centrum wsi i dzielnicy, to raczej ul. Ostrowska w sąsiedztwie skrzyżowania z Milczańską i Rzeczańską.

 

Poza szlakiem Poznań – Kórnik liczyła się także droga wylotowa w kierunku Starołęki, Minikowa i Głuszyny (ul. Gołężycka). Odrębne, o nieco mniejszym znaczeniu, drogi prowadziły w stronę Pokrzywna i Garaszewa. Do kościoła chodzono i jeżdżono tzw. Świętojanką (ul. Milczańska).

 


Żegrze w pobliżu Garaszewa.
Wbrew pozorom takie widoki jak na powyższych
zdjęciach można spotkać na Żegrzu do dziś

 

Taki krajobraz zaczął się zmieniać w l. 70. XIX w. w związku z budową fortyfikacji. Drogami o pierwszorzędnym znaczeniu stały się, operując znów współczesnym nazewnictwem, ul. Rzeczańska i Obodrzycka. Wzdłuż szlaku prowadzącego do Chartowa (ul. Welecka // Jedności Słowiańskiej // Chartowo) powstał ok. 3-metrowy wał ziemny, we wschodniej części Żegrza zbudowano w l. 1903-05 i 1913-14 schrony.

 

Przy wznoszeniu fortu II użyto surowców bezpośrednio z Żegrza. W sąsiedztwie obecnego os. Lecha już wcześniej wydobywano margiel i iły pstre wielkopolskie. Obydwa minerały wykorzystano w budownictwie, biorąc ponadto pod uwagę, że ił posiada właściwości ogniotrwałe.

Tereny w najbliższym sąsiedztwie wyrobiska nie były uprawiane. Większa część Żegrza obfitowała natomiast w żyzne gleby II i III klasy. Co najmniej od XVIII w. przeważał niwowy układ pól, na obrzeżach Żegrza, w pobliżu Rataj można było spotkać elementy układu niwowo-blokowego. Im bliżej współczesności, tym bardziej opłacalne było uprawianie warzyw niż zbóż.

 

Przesunięcie się centrum wsi, powstanie nowych szlaków komunikacyjnych, wzrost liczby ludności, a także – już w l. 20. i 30. XX w. - sprzedaż części gruntów pod parcele powodowały, że Żegrze przybierało coraz bardziej kształt wielodrożnicy czy też tzw. kupówki. Ostatnia z nazw jest o tyle uzasadniona, że poza wspomnianymi tu szlakami, zwłaszcza w XIX i na pocz. XX w. przybywało na Żegrzu zaułków i niewielkich, z kilkoma domami, ulic. Ponadto od pocz. XX w. zaczęto zabudowywać dolne rewiry wsi (niższe fragmenty Milczańskiej, część ul. Ostrowskiej // Piłsudskiego, powstała ulica Chyżańska i Morzyczańska).

 


Ślady dawnego muru przydomowego

 

Z dawnego kształtu osady, wsi, dzielnicy nie zachowało się dzisiaj praktycznie nic. Podczas budowy osiedli zmieniono stosunki hydrograficzne i glebowe (część gleby nawet wywieziono). W wykopie wybudowano nową ulicę Żegrze. Z dawnej okolnicy przetrwała ul. Rzeczańska, z głównych szlaków zachował się fragment ul. Ostrowskiej, dalsza część ul. Obodrzyckiej i fragmenty ul. Milczańskiej.

 

 

• Wstecz • Strona główna • Dalej •